فرهنگستان زبان و ادب فارسی به عنوان نهادی شناخته شده است که همراه با موسسات و نهادهایی چون بنیاد سعدی در راه معرفی زبان فارسی به جهانیان و گسترش هر چه بیشتر قلمرو این زبان در سطح جهان گام برداشته است اما به راستی این نهاد در طول یک سال کاری خود چه می‌کند و تا چه اندازه در بومی سازی اصطلاحات غیر فارسی و ایجاد یک زبان علمی فارسی توفیق یافته است.
به بهانه فرا رسیدن عید نوروز و اتمام سال1394 به سراغ نسرین پرویزی، معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی رفته‌ایم تا از چند و چون فعالیت یک سال اخیر این گروه و میزان موفقیت آنها در تقویت زبان فارسی علمی مطلع بشویم.
ـ خانم پرویزی گروه واژه گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال 1394 چه فعالیتهایی داشته است؟
کار گروه واژه‌گزینی کاری مداوم است.
این گروه نتیجة فعالیت هر سالة خود را در قالب فرهنگی تدوین و به نمایشگاه کتاب سال بعد عرضه می‌کند البته سال کاری گروه از مهرماه سال جاری تا مهر ماه سال آینده است. بنابراین، واژه‌هایی که از مهرماه 1393تا پایان تیر ماه1394آماده می‌شود پس از گردآوری، به صورت یک فرهنگ، و با حدود 3500 تا 4000 واژه به جامعه عرضه می‌شود.
از کارهای دیگر گروه واژه گزینی می‌توان به جمع‌آوری و انتشار مجموعه‌های هزارواژه اشاره کرد که مجموعة واژههای تخصصی هستند که از میان مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی در یک حوزة خاص علمی استخراج می‌شوند، و برای متخصصانی که مایل باشند مجموعة واژههای مرتبط با تخصص خود را یکجا در اختیار داشته باشند تدوین می‌شود. هر گروه و حوزة تخصصی که مجموعة واژه‌هایشان در مصوبات ما از هزار واژه فراتر رود یک هزارواژه خواهد داشت.
واژه‌نامه‌ای نیز در دست تدوین است که حاوی تمامی واژههای مصوب بدون تعریف است. یعنی واژه‌نامة دوزبانه و با ذکر حوزة کاربرد هر واژه.
در عین‌حال، همه واژههای مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی وارد یک برنامة نرم‌افزاری شده و در اختیار تمامی متقاضیانی که به نوعی با این واژه ها سر و کار دارند قرار می‌گیرد. ما امیدواریم که همین واژه ها را به صورت یک لوح فشرده منتشر کنیم و در دسترس عموم قرار بدهیم. البته علاوه بر همه این کارها به طور مداوم برای تدوین استاندارد های ملی با سازمان استاندارد همکاری داریم و واژه های مصوب را در استانداردهای ملی درج می‌کنیم.
ـ واژههای مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی تا چه اندازه از سوی عموم جامعه پذیرفته شده است ؟
در طول سالهای گذشته بعضی از واژه‌ها همچون (درازآویز تزیینی)، (کش‌لقمه) و (خودروی بزرگ جمعی) را به فرهنگستان زبان و ادب فارسی نسبت داده‌اند که از مصوبات این فرهنگستان نیست و ما هم به دفعات توضیح داده ایم که این واژه‌ها ارتباطی به مصوبات ما ندارند.
فرهنگستان زبان وادب فارسی اصلا به واژههای که کاملاً در زبان فارسی جا افتاده است نپرداخته و تصمیمی هم مثلاً برای تغییر اسم غذاهای خاص نداریم زیرا قرار نیست که نام آنها تغییر کند.
اما فرهنگستان همواره با این مشکل مواجه است که مردم به‌خصوص استادان و افرادی که در روزنامه ها مصاحبه می‌کنند و جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهند معادل‌هایی را به ما نسبت می‌دهند که از مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیست.
متاسفانه به نظر می‌رسد که این افراد با مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی آشنا نیستند، چون به طور مرتب مطالبی را تکرار می‌کنند که نشان می‌دهد هیچ تلاشی نکرده‌اند که ببینند آیا فرهنگستان آنها را تصویب کرده است یا نه.
ما بارها از طریق نشریات و سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران اعلام کردیم که از ارتباط با استادان خوشحال می‌شویم و از اینکه نظرات خود را با ما در میان بگذارند استقبال می‌کنیم وخیلی خوشحال می‌شویم که مردم در مورد واژه‌هایمان اظهارنظر کنند.
امروزه واژههای بحث‌برانگیز می‌شوند که با عموم ارتباط دارند، ولی فقط نزدیک به 500 واژه از مجموع 45 هزار واژه‌ای که تا به امروز معادل‌گزینی کرده‌ایم عمومی هستند و بقیة آنها واژههای تخصصی علوم مختلف هستند که ممکن است برخی از آنها نیز به زبان عموم راه پیدا کند. ما امید داریم که بتوانیم یک زبان علمی فارسی داشته باشیم و بتوانیم در همة مراحل تحصیل و تمام مقاطع تحصیلی از واژههای فارسی استفاده کنیم و دانشجویان و استادهایمان بتوانند با همین زبان فارسی با یکدیگر تعامل بکنند.
اما متآسفانه به واژههای علمی تصویب‌شده در فرهنگستان زبان و ادب فارسی کمتر توجه می‌شود یعنی ما کوچکترین اظهار نظری درباره واژههای علمی دریافت نمی‌کنیم و حتی با وجود اینکه یک بار مشخصاً برای عده‌ای از افراد مشخص مصوبات حوزة مربوط به آنها را فرستادیم یک جواب هم دریافت نکردیم.
البته در مورد واژههای عمومی که مردم با آنها سر و کار دارند و در بعضی مواقع رایج هم نشده ولی فرهنگستان تلاش کرده که برای آنها معادلی بگذارد اظهار نظر زیادی می‌شود و ما هم خوشحال می‌شویم که پیشنهاد بدهند چون ما واژه ها را برای3 سال به صورت آزمایشی تصویب می‌کنیم و هیچ مشکلی هم نیست که معادل دیگری پیشنهاد بدهند، اگر واژه‌شان مناسب‌تر از معادل فرهنگستان باشد مطرح و در صورت تأیید جایگزین واژة فرهنگستان می‌شود.
به طور مثال واژههای چون کمپین، سِگ وِی یا استندآپ کمدی بررسی شده‌اند و معادل‌هایی مطرح شده که بعضی‌هایشان در برنامه‌های صداوسیما به نظرخواهی گذاشته می‌شوند تا مردم نظرشان را بدهند.
ـ آیا تغییر تمامی واژههای مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌سادگی انجام می‌شود؟
تمامی واژه‌هایی که در فرهنگستان زبان و ادب فارسی تصویب شده است تا 3 سال اول آزمایشی هستند و بعد ازآن هم امکان تغییر آنها وجود دارد، زیرا به هر حال زبان پویا است و نمی‌توان جلوی آن را گرفت؛ یعنی اگر واژة بهتری مطرح شد فرهنگستان اصرار ندارد که حتما باید واژه‌ای که ما گفته‌ایم به کار برود، بنابراین تحت شرایطی تغییرپذیر هستند.
البته این موضوع آن‌طور که درزمینة واژههای عمومی امکان‌پذیر است، درخصوص واژههای تخصصی صدق نمی‌کند، زیرا گاهی افراد معادلی خوش‌آواتر، و قشنگ‌تر از معادل مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی را برای یک واژة تخصصی پیشنهاد می‌دهند، اما بحث علم باید از بحث واژههای عمومی جدا شود. تصویب معادل واژههای عمومی به دلیل آنکه در غالب موارد و البته به صورت خوشه‌واژه نیستند، راحت‌تر از معادل‌سازی برای واژههای تخصصی است. نمی‌شود برای واژههای علمی و تخصصی فقط یک معادل قشنگ بسازیم زیرا دانشجو یا استادی که با این واژه ها سر و کار دارد باید بتواند با شنیدن واژه مورد نظر خود به نوعی آن را ریشه‌یابی کند؛ حتی اگر گرده‌برداری شود در برخی از موارد، بهتر از انتخاب یک واژة زیباست. چون واژههای تخصصی در علوم رشد می‌کنند و باید بتوان تمام خانوادة واژه را براساس واژة اصلی ساخت. واژههای عمومی معمولا به یک شیء یا پدیده ارتباط دارند که خانواده‌ای ندارد.
در نتیجة این رشد و نمو واژه‌ها در علوم، پسوندها و پیشوندهایی به معادل اولیه افزوده می‌شود و با این کار صورت‌های مختلف از آنها ساخته می‌شود که اگر شما برای آنها معادل مفهومی بسازید هر روز باید یک واژه جدید بسازید. این کار باعث می‌شود که ارتباط واژههای هم‌خانوادة تخصصی با یکدیگر قطع شود و ذهن به‌کار‌برندگان واژه‌ها را اشغال می‌کند.
در نتیجه، برای معادل‌سازی واژههای تخصصی باید خانواده این واژه‌ها را در نظر گرفت. اگر معادلی برای یک واژه علمی به ما پیشنهاد داده شده و پیشنهاد‌دهنده آن تصور می‌کند که فرهنگستان به کار او بی اعتنایی کرده است، باید بداند که فرهنگستان پیشنهاد وی را مطرح می‌کند اما شما فقط جزء کوچکی از آن خوشه ای را که بررسی کرده‌ایم می‌بینید و باید متوجه باشیم که کل این مجموعه لازم است یکجا دیده شود.
ـ آیا تمامی اعضای گروه‌های تخصصی واژه گزینی متخصص رشته‌های مربوط هستند؟ و آیا جامعة علمی واژه‌ها را پذیرفته است؟
همه اعضای گروه‌های تخصصی که با ما همکاری می‌کنند متخصصان رشته‌های تخصصی مختلف هستند. بنابراین اینگونه نیست که بگوییم ادیبان و زبان‌شناسان به تنهایی معادل‌سازی می‌کنند، مسلماً 6تا7 متخصصی که در یک گروه واژه گزینی تخصصی با ما همکاری می‌کنند، معادل‌ها را پذیرفته‌اند و آنها را در کلاسهای درس خودشان به‌کار می‌برند تا پس از محک زدنشان در صورت وجود هر گونه اشکالی آنها را تغییر دهند. البته می‌توانم بگویم که درخصوص واژههای علمی تاکنون فردی به جز خود اعضای گروه‌های تخصصی پیشنهادی برای تغییر واژههای معادل‌سازی شده نداده است.
ـ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای جامعه ما چه عیدانه‌ای دارد؟
ما دفتر سیزدهم فرهنگمان را همراه با هزارواژه‌هایی در حوزه‌های تخصصی تغذیه و فناّوری غذا، ریاضی و مجموعة مهندسی به بیست و نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ارائه می‌کنیم و امیدواریم بتوانیم یک مجموعه واژههای عمومی و عمومی‌شده را هم روانه این نمایشگاه بکنیم. این مجموعه دربرگیرنده واژه‌هایی است که به اندازه‌ای در حوزه‌های تخصصی پزشکی و غیره رایج هستند که عموم مردم هم آنها را به کار می‌برند.
یک مجموعه واژههای ورزشی را هم زیر چاپ داریم که همة واژه‌هایی را که در حوزه‌های مختلف ورزشی معادل‌سازی شده است در برمی‌گیرد.
ـ آرزوی شما برای سال1395چیست؟
امیدوارم که بودجة مناسبی در اختیار گروه واژه‌گزینی قرار بگیرد تا بتواند گروه‌هایی را که به دلیل مشکلات مالی تعطیل شده‌اند فعال کند، زیرا در سال 1394نزدیک به 30 گروه تخصصی از زیرمجموعة هفتاد کارگروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی به حالت تعلیق درآمده‌اند یا ارتباطشان با ما قطع شد.
ـ چه انتظاری از جامعه دارید؟
انتظار من از جامعه این است که درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی و مصوبات آن به‌طور مستند اظهار نظر کنند. هر ایراد با پایه و اساسی که به فرهنگستان گرفته شود جای سپاس‌گزاری دارد ولی وقتی که بدون اطلاعات قبلی به آن ایراد می‌گیرند، ایراد آنها با استقبال روبه‌رو نمی‌شود و در حد شایعه باقی می‌ماند.
وی افزود: بهتر است که مردم و متخصصان پس از دیدن شیوة کارمان نقدی آگاهانه ارائه بدهند.
ـ به نظر شما بدترین و بهترین اتفاق سال1394چه بوده است؟
بدترین اتفاق سال1394تعطیلی گروه‌هایمان بود و اینکه متاسفانه در سال گذشته مجبور شدیم که به خاطر مشکلات مالی یکی از شوراهای واژه‌گزینی را تعطیل کنیم که اگر چه لطمه‌ای به حجم کاری ما نزد، از تنوع واژههای ما کاست.
شاید بهترین اتفاق سال گذشته هم این بود که ما پژوهشکدة واژه گزینی را افتتاح کردیم، یعنی در سال 1394 در حوزة مطالعات واژه‌گزینی در مقطع کارشناسی ارشد دانشجو پذیرفتیم و امیدواریم این افراد پس از پایان تحصیل، سفیران فرهنگستان در مراکز مختلف باشند و به غنای علمی زبان فارسی بیفزایند.
منبع : باشگاه خبرنگاران
